शिक्षण क्षेत्रात भ्रष्टाचार खूप खोलवर रूजलेला आहे. प्रवेशासाठी लाच घेणे, पेपर विकणे, आणि शिक्षण संस्थेतील अधिकाऱ्यांचा गैरवापर करणे यासारख्या अनेक प्रकारच्या भ्रष्टाचारांमुळे शिक्षण व्यवस्थेचे नुकसान होत आहेशिक्षणाच्या क्षेत्रात भ्रष्टाचारामुळे जनतेचा विश्वास शिक्षण संस्थेवर कमी होतो आणि समाजाची प्रगती थांबते. भ्रष्टाचाराला रोखण्यासाठी सरकारने कठोर उपाययोजना करणे आवश्यक आहे. शिक्षण क्षेत्रात भ्रष्टाचाराचा जो शिरगाव झालेला आहे यासाठी केवळ एक संवर्ग एक अधिकारी जबाबदार नसून याची पाळे मुळे वरपर्यंत रुतलेली आहे. त्या रुतलेल्या पाळ्यामुळ्या पर्यंत पोहोचणे आवश्यक आहे. कनिष्ठ अधिकाऱ्यापासून तर मंत्रालयातील वरिष्ठ अधिकाऱ्यापर्यंत ही भ्रष्टाचाराची चॅनल आहे याशिवाय इतका मोठा घोटाळा शिक्षण क्षेत्रात होऊच शकत नाही.शिक्षण व्यवस्थेत भ्रष्टाचाराने आपली मुळे पसरवली आहेत. आधुनिक शैक्षणिक संस्थांमध्ये संपूर्ण मानवी विकासाच्या संकल्पनेऐवजी पैसे कमविणे आणि भौतिकवादावर प्रामुख्याने भर दिला जातो. शिक्षणाचे खाजगीकरण, शिक्षकांच्या नियुक्त्या, मान्यता ,नियुक्ती, बदली आणि पसंतीच्या ठिकाणी राहणे, वर्ग आणि अप-डाऊनमधून शिक्षकांची अनुपस्थिती, खाजगी शिकवणी, मध्यान्ह भोजन, प्रवेश प्रक्रिया, परीक्षा प्रक्रिया-फसवणूक, अन्याय्य साधन कायदा, प्रात्यक्षिक परीक्षा, निकाल, संस्थेचे संलग्नीकरण, विद्यार्थी शिष्यवृत्ती, फेलोशिप, संस्थांमध्ये खरेदी आणि देखभाल इत्यादी अनेक महत्त्वाचे मार्ग आहेत ज्या भ्रष्टाचाराने भारतीय शिक्षण व्यवस्थेला वेठीस धरले आहे.प्राचीन भारतात, शिक्षण हे संपूर्ण मानवी विकासाचे सर्वोच्च आदर्श साध्य करण्यासाठी समर्पित होते.ज्यामध्ये शारीरिक, मानसिक, आध्यात्मिक विकास तसेच ईश्वरप्राप्ती यांचा समावेश होता. दुसरीकडे, आधुनिक शैक्षणिक संस्थांमध्ये संपूर्ण मानवी विकासाच्या संकल्पनेऐवजी पैसे कमविणे आणि भौतिकवादावर प्राथमिक भर दिला जातो. एक काळ असा होता जेव्हा भ्रष्टाचार फक्त सरकारी कार्यालये, खाजगी संस्था, पोलिस स्टेशन इत्यादींमध्ये होता परंतु, आजकाल, भ्रष्टाचाराने शिक्षण व्यवस्थेतही आपली मुळे पसरवली आहेत. आता शाळा शिक्षणाचे मंदिर राहिलेल्या नाहीत तर त्या निकृष्ट दर्जाच्या शिक्षणाची दुकाने बनल्या आहेत.भ्रष्टाचाराची व्याख्या सामान्यतः अनधिकृत हेतूंसाठी पदाचा गैरवापर अशी करता येते. भ्रष्टाचारी कृत्यांमध्ये लाचखोरी, खंडणी, प्रभाव पाडणे, घराणेशाही, फसवणूक, सरकारी अधिकाऱ्यांना काही विशिष्ट लाभ मिळवण्यासाठी लाच देण्यासाठी पैशाचा वापर आणि गबन यांचा समावेश आहे. परंतु ते इतकेच मर्यादित नाही. शिक्षण क्षेत्रातील भ्रष्टाचाराची व्याख्या “खाजगी फायद्यासाठी सार्वजनिक पदाचा पद्धतशीर वापर, ज्याचा परिणाम शैक्षणिक वस्तू आणि सेवांच्या उपलब्धतेवर आणि गुणवत्तेवर लक्षणीय परिणाम होतो. ज्यामुळे शिक्षणातील प्रवेश, गुणवत्ता किंवा समानतेवर परिणाम होतो” अशी करता येते. “भ्रष्टाचार हा शिक्षणासाठी संसाधनांच्या प्रभावी वापरावरील एक मोठा अपव्यय आहे आणि त्यावर आमूलाग्र अंकुश लावला पाहिजे”भारतातील शिक्षण व्यवस्था सध्या एक मोठा विरोधाभास दर्शवते. आयआयटी, आयआयएम, एम्स, बिट्स, सीएसआयआर, अंतराळ संशोधन आणि अणुऊर्जा आयोग यासारख्या अनेक संस्था जगातील सर्वोत्तम संस्थांमध्ये गणल्या जातात आणि त्याउलट, देशातील बहुतेक संस्थांमध्ये किमान मूलभूत पायाभूत सुविधाही नाहीत. अलिकडच्या काळात, अनेक भारतीय शैक्षणिक संस्था भ्रष्टाचाराच्या प्रकरणांच्या विळख्यात आहेत. भारतीय शिक्षण व्यवस्थेचे नियामक किंवा देखरेख संस्था असलेल्या एमसीआय, एआयसीटीई, यूजीसी इत्यादी देखील भ्रष्टाचाराच्या प्रकरणांमध्ये सहभागी आहेत. भ्रष्टाचार भारतीय शिक्षण व्यवस्थेला वेठीस धरत आहे आणि भ्रष्टाचार शिक्षण व्यवस्थेला वेठीस धरण्याचे सर्वात महत्त्वाचे मार्ग म्हणजे नियुक्त्या, पोस्टिंग, बदली आणि पसंतीच्या ठिकाणी राहणे, वर्ग आणि अप-डाऊनमध्ये शिक्षकांची अनुपस्थिती, खाजगी शिकवणी, दुपारचे जेवण, एसएसएमध्ये हॉल किंवा वर्गखोल्यांच्या इमारतीचे बांधकाम, प्रवेश प्रक्रिया, परीक्षा प्रक्रियेतील फसवणूक, अनुचित साधन कायदा, प्रात्यक्षिक परीक्षा, निकाल, संस्थेचे संलग्नीकरण, राज्य आणि स्थानिक राजकारण, जुने परीक्षा धोरण, बनावट आणि पैसे कमवणाऱ्या संस्था, संशोधन विद्वानांचा छळ, नैतिक मूल्यांचे घसरण, विद्यार्थी शिष्यवृत्ती-एससी/एसटी, अल्पसंख्याक, फेलोशिप, संस्थांची खरेदी आणि देखभाल इत्यादी अनेक महत्त्वाची क्षेत्रे आहेत जिथे भ्रष्टाचार भारतीय शिक्षण व्यवस्थेला वेठीस धरत आहे.सर्व शैक्षणिक संस्था UGC, AICTE, MCI इत्यादी नियामक संस्थांद्वारे नियंत्रित केल्या जातात. या नियामक संस्था शैक्षणिक संस्थांच्या कामकाजाचे नियमन करण्यासाठी वेळोवेळी नियम, नियम आणि मार्गदर्शक तत्त्वे तयार करतात. सध्या अनेक शिक्षण संस्था या नियामक संस्थांशी संलग्नतेचे पात्रता निकष पूर्ण करत नाहीत कारण त्यांच्याकडे नियामक संस्थेने ठरवलेले किमान शिक्षक आणि शिक्षकेतर कर्मचारी, प्रयोगशाळा आणि उपकरणे नाहीत, पाणी, वीज, वायुवीजन, शौचालये, सांडपाणी इत्यादीसारख्या आवश्यक गोष्टींसाठी मूलभूत सुविधांच्या किमान मागण्या देखील त्या पूर्ण करत नाहीत. तथापि, अनेक भ्रष्ट खाजगी संस्थांना लाचखोरी, घराणेशाही किंवा पक्षपातीपणाच्या माध्यमातून वैधानिक/नियामक संस्थांचे नियम, नियम आणि मार्गदर्शक तत्त्वे न पाळता संलग्न केले गेले आहे.विद्यार्थी प्रवेशासाठी लाच देतात किंवा शाळेत किंवा कॉलेजमध्ये चांगले स्थान मिळविण्यासाठी विशिष्ट व्यक्तींना मदत करतात, ज्यामुळे गरीब आणि पात्र विद्यार्थ्यांना संधी मिळत नाही. काही शिक्षक आणि संस्था पेपर विकून विद्यार्थ्यांना मदत करतात, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांची गुणवत्ता कमी होते आणि शिक्षण व्यवस्थेवर नकारात्मक परिणाम होतो. शिक्षण संस्थेतील काही अधिकारी आपल्या पदाचा गैरवापर करतात आणि स्वतःच्या फायद्यासाठी निर्णय घेतात, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांचे नुकसान होते. शिक्षण क्षेत्रातील काही अधिकारी ,काही शिक्षक आणि संस्था व्यवस्थापक आपल्या पदाचा गैरवापर करतात आणि विद्यार्थ्यांना त्रास देतात. लाखाची देवघेवाण होते..शिक्षक पदासाठी लाखो रुपये संस्थाचालक घेतात..शिक्षक मान्यतेसाठी ,शालार्थ आयडी साठी,पगार काढण्यासाठी,जी मधील आपलाच पैसा काढण्यासाठी अधिकाऱ्यांना पैसे द्यावेच लागतात..लाच दिल्याशिवाय कोणतेच काम करायला अधिकारी तयार नसतात.यातसरकारी योजना आणि निधीचा गैरवापर होतो.राज्यात शिक्षण क्षेत्रातील महाघोटाळा जो सध्या उघडकीस आला..या महाघोटाळ्यात शासनाला कित्येक कोटी रुपयांच्या निधीचा अफरातफर झालेली आहे.या घोटाळ्यात सरकारी योजना आणि निधीचा गैरवापर करण्यात आला आहे, ज्यामुळे शिक्षण संस्थेच्या विकासावर परिणाम होतो. भ्रष्टाचारामुळे शिक्षण व्यवस्थेवर नकारात्मक परिणाम होतो, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांचे भविष्य अंधारात जाते. याचा खंबीरपणे विचार करण्याची गरज आहे. शिक्षण संस्थांमधील भ्रष्टाचार निपटून काळाचा असेल तर प्रशासकीय स्तरावर समिती स्थापन करण्यात येऊ नये. समितीचा अहवाल यायला चार ते पाच वर्षे लागून जातात.यादरम्यान अनेक अधिकारी निवृत्त होतात किंवा त्यांचे देहावसान होत असते आणि ही थातूरमातून चौकशी होऊन नंतर ती फाईल बंद करण्यात येते. हा आतापर्यंतचा अनुभव आहे. त्यामुळे शिक्षण क्षेत्रातील भ्रष्टाचाराची पाळेमुळे शोधून काढायची असेल तर यासाठी एस आय टी ची स्थापना करण्यात यावी.९५६१५९४३०६
