पाकिस्तानला कायमचा धडा शिकवण्याची गरजप्रा डॉ सुधीर अग्रवाल वर्धा पाकिस्तानची गुप्तचर संस्था आयएसआयने पोसलेल्या दहशतवाद्यांनी पहलगामच्या बैसरन खोऱ्यात केलेल्या हल्ल्यामुळे संपूर्ण भारतात संतापाची लाट उसळली आहे. या दहशतवादी हल्ल्याचा संपूर्ण भारतात निषेध केला जात आहे आणि पाकिस्तानला धडा शिकवण्याची मागणी जोर धरत आहे. १९९३च्या मुंबई बाँबस्फोटांपासून आतापर्यंत देशभर झालेल्या अनेक दहशतवादी हल्ल्यांमध्ये किमान १५ हजार भारतीय मृत्युमुखी पडले आहेत. दहशतवाद घडवून आणण्यासाठीच पाकिस्तानने ‘दाऊद-गँग’लाही पोसले. दहशतवादामुळेच तब्बल साडेचारलाख काश्मिरी पंडित विस्थापित झाले. ८० हजार मृत्यू झाल्यानंतरही पुन्हा रोज मृत्युसत्र सुरू आहे. आतापर्यंतच्या देशभरातील दहशतवादी हल्ल्यांमध्ये बहुतांश सामान्य नागरिकांनी प्राण गमावले आहेत. सामान्य लोकांचे, सैनिकांचे प्राण एवढे कवडीमोल आहेत का? त्यामुळे फार पूर्वीच पाकिस्तानला धडा शिकवण्याची गरज होती; परंतु सरकारच्या उदासीन धोरणामुळे आपण पाकिस्तानच्या तळापर्यंत पोहोचू शकलो नाही.आता पाकिस्तानला धडा शिकवण्याची वेळ आली आहे.पण सर्वात मोठा प्रश्न असा आहे की पाकिस्तानवर हल्ला न करता त्याला धडा शिकवण्याचे इतर कोणते मार्ग आहेत? बॉम्बस्फोटांपलीकडे जाऊन, भारत राजनैतिक आणि आर्थिक पद्धतींचा अवलंब करून पाकिस्तानला धडा शिकवू शकतो, असे तज्ज्ञांचे मत आहे.संरक्षण तज्ञांचे मत आहे की भारताचे पर्याय केवळ क्षेपणास्त्रे आणि हवाई हल्ल्यांपुरते मर्यादित नाहीत. अधिकारी अनेक गैर-लष्करी कृतींचा देखील विचार करू शकतात.२०२१ च्या नियंत्रण रेषेवरील युद्धविराम करार रद्द करणे – हे एक संकेत आहे की पाकिस्तान आता प्रॉक्सी युद्धाला प्रोत्साहन देत ‘शांततापूर्ण’ सीमांचा आनंद घेऊ शकत नाही.सिंधू पाणी करार स्थगित करणे – कायदेशीर मर्यादेत सिंधू पाणी करार स्थगित करण्यासाठी आवश्यक पावले उचलायला पाहिजे किंवा पाकिस्तानच्या महत्त्वाच्या नद्यांचा प्रवाह कमी करण्यासाठी त्याच्या अटींवर पुन्हा चर्चा करण्याचा आग्रह धरायला पाहिजे.FATF लॉबिंग तीव्र करा – दहशतवादी निधीसाठी पाकिस्तानला पुन्हा राखाडी किंवा काळ्या यादीत आणण्यासाठी TRF चे LET शी असलेले संबंध उद्धृत करून FATF लॉबिंग तीव्र करण्याची गरज आहे.या पावलांमुळे क्वचितच तात्काळ समाधान मिळत असले तरी दहशतवादी प्रॉक्सींना आश्रय देण्याची किंमत कळेल. पहलगाम हत्याकांडावर आधीच संतापलेल्या आंतरराष्ट्रीय भागधारकांनाही हे उपाय स्वागतार्ह प्रोत्साहन असल्याचे दिसून येत आहे.FATF मध्ये लॉबिंग वाढवणे म्हणजे एखाद्या देशाचे FATF (फायनान्शियल अॅक्शन टास्क फोर्स) मध्ये हितसंबंध वाढवण्यासाठी अधिक प्रभावीपणे काम करणे, जसे की एखाद्या देशाला ‘ग्रे लिस्ट’ किंवा ‘ब्लॅक लिस्ट’ मध्ये समाविष्ट होण्यापासून रोखणे किंवा एखाद्या देशाला ‘ब्लॅक लिस्ट’ मधून काढून टाकण्याचा प्रयत्न करणे.भारत कसे नवोन्मेष करू शकतो: भारत हायब्रिड युद्ध रणनीती देखील वापरू शकतो. जे पूर्ण विकसित लष्करी संघर्ष टाळता येईल.यामुळे शत्रूला मोठी किंमत मोजावी लागते.यासाठी या मार्गाचा अवलंब करता येईल…सायबर ऑपरेशन्स: पाकिस्तानला अडकवण्यासाठी कमांड-अँड-कंट्रोल किंवा लीक कम्युनिकेशन इंटरसेप्ट्समध्ये व्यत्यय आणण्यासाठी आयएसआयच्या डिजिटल पायाभूत सुविधांना लक्ष्य करणे.स्मार्ट-बॉर्डर सिस्टम: घुसखोरांना आपोआप लक्ष्य करणारे ‘किल बॉक्स’ तयार करण्यासाठी सेन्सर्स, एआय आणि ड्रोन वापरराजनैतिक प्रयत्न वाढवणे: पाकिस्तानला एकाकी पाडण्यासाठी संयुक्त राष्ट्रे, एफएटीएफ आणि प्रादेशिक गटांमध्ये राजनैतिक प्रयत्न तीव्र करणे आवश्यक आहे.९५६१५९४३०६
