लेखक :- रमाकांत नारायणे
जॉन रॉल्स नावाचे एक अमेरिकेतील खूप मोठे विचारवंत होते. त्यांनी जगाला एक अत्यंत सुंदर गोष्ट शिकवली—”सगळ्यांशी न्याय कसा करावा आणि सर्वांना सोबत घेऊन कसे चालावे?”
हे समजून घेण्यासाठी आपण एका रंजक खेळाचे आणि ‘जादूच्या पडद्याचे’ उदाहरण घेऊया.
१.जादूचा पडदा (The Veil of Ignorance)
समजा, तुम्हाला आणि तुमच्या मित्रांना मिळून एक नवीन खेळ तयार करायचा आहे. पण खेळ सुरू होण्यापूर्वी तुमच्यासमोर एक ‘जादूचा पडदा’ लावलेला आहे. या पडद्यामुळे कोणालाच माहिती नाही की पडदा उघडल्यावर आणि खेळ सुरू झाल्यावर आपल्याला कोणती भूमिका मिळणार आहे:
तुम्ही खेळात खूप श्रीमंत आणि राजे होणार की गरीब होणार?
तुम्ही खूप हुशार आणि ताकदवान असणार की थोडे कमजोर?
तुम्ही खूप निरोगी असणार की वारंवार आजारी पडणारे?
आता विचार करा, पडद्याच्या मागे असताना तुम्हाला खेळाचे नियम बनवायला सांगितले, तर तुम्ही कसे नियम बनवाल?
तुम्ही नक्कीच असे नियम बनवाल ज्यामुळे कोणावरही अन्याय होणार नाही. कारण जर तुम्ही गरिबांसाठी किंवा कमजोर लोकांसाठी वाईट नियम बनवले आणि पडदा उघडल्यावर तुम्ही स्वतःच गरीब किंवा कमजोर निघालात, तर तुमचे नुकसान होईल! त्यामुळे तुम्ही सगळ्यांसाठीच उत्तम आणि सुरक्षित नियम बनवाल. यालाच जॉन रॉल्स ‘खरा न्याय’ म्हणतात.
जादूचा पडदा’ आणि ‘संविधान सभा’ यांचा थेट संबंध
“जेव्हा भारताचे संविधान लिहिले जात होते, तेव्हा संविधान सभेतील नेते जणू काही याच जादूच्या पडद्याच्या मागे बसले होते. त्यांना माहित होते की स्वतंत्र भारतात कोण गरीब असेल, कोण श्रीमंत असेल, कोण कोणत्या जातीचा असेल हे सांगता येत नाही. म्हणून त्यांनी असे नियम बनवले जे सर्वांना समान संधी देतील.”
२.खेळाचे दोन मुख्य नियम
रॉल्स यांच्या मते, या जादूच्या पडद्याच्या मागे बसून आपण प्रामुख्याने दोन मोठे नियम बनवू:
नियम १: सगळ्यांना समान स्वातंत्र्य (Equal Rights) खेळात प्रत्येकाला बोलण्याचा, खेळण्याचा, शिकण्याचा आणि पुढे जाण्याचा सारखाच अधिकार असेल.
कोणालाही त्यांच्या रंगावरून, पैशांवरून किंवा जातीवरून कमी समजले जाणार नाही.
नियम २: मागे पडलेल्या मित्रांना विशेष मदत (The Difference Principle) जर खेळात एखादा मित्र काही कारणाने मागे पडत असेल, किंवा तो इतरांसारखा धावू शकत नसेल, तर नियमांमध्ये अशी सोय हवी की त्याला पुढे येण्यासाठी विशेष मदत दिली जाईल.
एक सोपे चित्र डोळ्यांसमोर आणा: एका उंच कुंपणापलीकडे क्रिकेटची मॅच सुरू आहे. तिथे एक उंच माणूस, एक मध्यम उंचीचा मुलगा आणि एक अगदी लहान मूल उभे आहे. न्याय म्हणजे तिघांनाही सारख्याच उंचीचे स्टूल देणे नव्हे, तर त्या लहान मुलाला सर्वात मोठे स्टूल देणे जेणेकरून त्यालाही इतरांसारखीच मॅच पाहता येईल!
३.केकचे उदाहरण (The Cake Example)
समजा घरात एक मोठा केक आला आहे आणि तो तुमच्या सर्व मित्रांमध्ये वाटायचा आहे. केक कापण्याची जबाबदारी तुमच्यावर दिली आहे, पण एक अट आहे—केक कापून झाल्यावर सगळ्यात शेवटचा उरलेला तुकडा तुम्हाला मिळणार आहे. आता तुम्ही केक कसा कापल? तुम्ही अगदी मोजून, परफेक्ट आणि सारखे तुकडे कराल! कारण तुम्हाला माहीत आहे की जर एक जरी तुकडा लहान झाला, तर तो सगळ्यात शेवटी तुमच्याच वाट्याला येऊ शकतो.
थोडक्यात काय तर… जॉन रॉल्सचा न्याय सिद्धांत सांगतो की, जेव्हा आपण स्वतःचा स्वार्थ बाजूला ठेवून, समाजातील सगळ्यात शेवटच्या आणि गरजू माणसाला डोळ्यांसमोर ठेवून नियम बनवतो, तेव्हाच खऱ्या न्यायाची सुरुवात होते!
संविधानातील (समता आणि स्वातंत्र्य): हे आपल्या संविधानाने दिलेले ‘मूलभूत अधिकार’ (Fundamental Rights) आहेत. जसे की, कायद्यासमोर सगळे सारखेच आहेत (कलम १४) आणि प्रत्येकाला बोलण्याचे, राहण्याचे स्वातंत्र्य आहे.
(मागे पडलेल्यांना विशेष मदत): याला आपल्या संविधानात ‘आरक्षण’ (Reservation) आणि ‘कल्याणकारी योजना’ म्हटले आहे. तुम्ही जे क्रिकेट मॅच पाहणाऱ्या लहान मुलाचे आणि मोठ्या स्टूलचे उदाहरण दिले, त्यालाच संविधानाच्या भाषेत ‘सामाजिक न्याय’ (Social Justice) म्हणतात.
संविधानाशी थेट संबंध: हीच तत्वे डोळ्यासमोर ठेवून भारताचे संविधान बनवण्यात आले आहे. जेव्हा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी संविधान लिहिले, तेव्हा त्यांनी याच ‘जादूच्या पडद्याचा’ विचार केला होता.
रॉल्सचा पहिला नियम म्हणजेच संविधानाने सर्वांना दिलेले ‘समानतेचे आणि स्वातंत्र्याचे अधिकार’ आहेत.
रॉल्सचा दुसरा नियम म्हणजेच संविधानातील ‘सामाजिक न्याय आणि आरक्षण’, ज्यामुळे समाजातील मागे राहिलेल्या, शोषित आणि वंचित घटकांना (लहान मुलाला मोठ्या स्टूलची मदत दिल्यासारखे) पुढे येण्याची संधी मिळाली.
थोडक्यात सांगायचे तर, जॉन रॉल्स यांनी जो ‘न्यायाचा विचार’ पुस्तकात मांडला, तोच विचार भारताच्या संविधानाने प्रत्यक्षात आणून दाखवला आहे!
रमाकांत नारायणे
